سید یوسف سعیدی

مفتون امینی

هنگامي كه از ادبيات ميهني ما ياد مي‌شود گروهي شاعر به ترتيب اهميت: با آثار مخلدي كه از خود باقي گذاشته‌اند پيش نظر مجسم مي‌گردند. در حقيقت روح ادبيات كلاسيك ايران را شاهكارهاي منظوم فارسي تشكيل مي‌دهد و آثار نثري ممتاز ما صرفنظر از رسالات علمي و تاريخي و نظاير آنها يا اغلب به وسيلة شعرا و يا تحت تأثير ايده‌ها و تلفينات آنها نگارش يافته است. بنابراين بحث ادبي ما هميشه بر محور شعر و شاعري‌ست و ما ادبيات قومي و موجوديت ملي خود را مرهون شعراي نامدار خود مي‌باشيم. 

اجمالاُّ تاريخ ادب را مي‌توان به سه دوره تقسيم نمود: دورة قبل از حافظ و دورة بعد از او و دوره‌اي كه  از نيمة اول قرن چهاردهم آغاز گرديده و هم‌اكنون ادامه دارد. دورة قبل از حافظ مورد بحث و محل استفادة ما نيست و اما بعد از حافظ، فرد اكمل شعراي ما، همه مي‌دانيم كه ابتذال و انحطاط ادبي در ايران آغاز شد و سالها گذشت و زمانها سپري گشت و در آسمان سخن ستارة تابناكي ندرخشيد. در حقيقت عامل اين ركود كسي جز خود حافظ نبود، زيرا نفوذ معنوي و جذبة گفتار و حالت بيان او، هنر همة شخصيتهاي بعد از او را تخدير كرده و در تيزاب تقليد فرو برد و مذاب و مستهلك نمود.

شايد آنها كه مي‌گويند عشق و ايمان به هر ايده و هنري مانع تحقيق و دسترسي به هدفهاي دورتر است پر به خطا نرفته‌اند. باري در دنبال مقال اين سخن افزودني است كه در سرتاسر قرن نهم و دهم و نيمة اول قرن يازدهم سخنوري هنرمند و اصيل ظاهر نگشت و اين وضع به جا بود تا شاعر متفكر و مبتكر قرون اخير ميرزا صائب تبريزي پا به عرصة وجود ايجاد نهاد و آثار فراواني با مضامين بديع و رنگين عرضه داشت و مكتب گونه‌اي پديد آورد يا ترويج نمود كه همه بر خصوصيات و وجوه مشخصة آن واقفيم.

برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

... چند شب قبل در محفل بزرگي بوديم. «ايران جوان» سي و سومين جشن ساليانة خود را مي‌گرفت. در ضمن برنامة جشن، يكي از خوانندگان معروف تهران را نيز دعوت كرده بودند كه با صداي رسا و حنجرة قادر خود همة حضار را مسحور كرد ولي غزلي كه خواند به نظر من عجيب آمد. يك بيت آن به واسطة تكرار و فرط غرابت به يادم مانده است:

مژه سوزن رفو كن، نخ آن زتار مو كن

كه هنوز وصلة دل (يا پارة دل) دو سه بخيه كار دارد

حضار كه يك عده از نخبة اهالي تهران بودند دست زدند به طوري كه خوانندة محترم مجبور شد دوباره آن شعر را بخواند و دوباره حضار براي او دست زدند.

آيا در ميان مردمي كه شعر به اوج زيبائي خود رسيده است و هيچ ملتي به اين درجه از غناء ادبي نرسيده است، ملتي كه حافظ و سعدي و مولوي و فردوسي و نظامي و فرخي و خيام و مسعود سعد و عطار و ناصر خسرو و منوچهري و صدها شاعر درجه دوم و سوم آنها را دارد؛ ملتي كه در دورة انحطاط ادبي امثال مشتاق، هاتف، نشاط، فروغي پرورانده است و تمام طبقة متوسط جامعه دعوي شعر و ادب دارند و غالباُّ وقتي از خانمي كه دعوي ذوق و ادب دوستي مي‌كند مي‌پرسند كدام شاعر را بيشتر دوست مي‌داريد، حافظ را نشان مي‌دهد و آدم با نظر تمجيد به او نگاه مي‌كند كه زبان جادوگر اين سراينده را فهميده، وسعت فكر و نظر و ظرافت تخيل و استحكام لفظ او را تشخيص داده است در يك همچو جامعه آيا به نظر عجيب نمي‌آيد كه خوانندة ماهري اين شعر را انتخاب كند و حضار را هم منقلب كند؟ شما آن را بر چه حمل مي‌‌كنيد؟

 برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

عارف قزويني

... ده يازده روز پيش، غزلي در نامة ناهيد به امضاي شهريار شيرازي(عارف گمان مي‌كرد شهريار شيرازي است ) خواندم كه هم حسن مطلع داشت، و هم به قدري خوب ساخته شده كه از خواندن آن كيف كردم. مطلع غزل اين بود:

دوش، آن زلف سيه ريخته ديدم بر دوش                خاطر آشفته‌ام امشب ز پريشاني دوش

و ناهيد آن را به مسابقه گذارده و نوشته بود: به تصديق گويندگان معاصر مانند عارف، بهار، كمالي و وحيد به هر كس كه بهتر آن را ساخت يك ديوان خواجه چاپ خلخالي داده مي‌شود.

من هر چه خيال كردم، ديدم اين غزل را هر كه بخواهد استقبال كند، مخصوصاُّ به واسطة حسن مطلع و دوش به دوش كردن زلف، بعد از كمري شدن و از پاي درآمدن، تازه مشت خود را باز كرده است. براي اينكه دو چيز را ممكن است در اينجا دوش به دوش كرد: اولي زلفي است كه شاعر بدان دست‌درازي كرده است، دومي سبوي باده است. اگر چه سومي هم كه لحاف باشد هست، اما از كثرت استعمال و دوش به دوش شدن به كلي از دست رفته و گسيخته شده و پنبه‌هاش هم بيرون ريخته است... در اين صورت نخواستم در اين كار (مسابقه) شركت كنم.

پس از چندي، ديدم در مسابقه يكي مطلع را اين قسم شروع كرده بود:

برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

استاد شهريار به خبرنگار اطلاعات در تبريز گفته است: تشكيل جلسات متعدد كنگره براي احياي زبان و ادبيات فارسي و حفظ تداوم شعر امروز امري ضروري است من گرچه پير و شكسته شده‌ام ولي آماده‌ام آخرين رمقم را بكار بندم تا وظيفه ميزباني را خوب به انجام برسانم.

اطلاعات، چهارشنبه 11 مرداد ماه 1351، شماره 13864.

استاد شهريار: عده‌اي نخوانده ملا شده‌اند

خبرنگار ما از تبريز گزارش داد:

استاد محمدحسين شهريار ديشب ضمن يك سخنراني در سمينار زبان و ادبيات فارسي گفت:

ـ شعر در حقيقت جوهر احساس سرايندة آن است و از درون شاعر سرچشمه مي‌گيرد، بايد سعي شود كه جملات «شعر» درست باشد. كسي كه احساسات دروني او زياد باشد، مي‌تواند جمله‌بندي كند، و جمله‌بندي مظهر احساسات است.

جمله‌بندي اشعار بايد بسيار لطيف باشدومانند نردباني [است] كه بسيار پله دارد و شاعر روي يكي از پله‌ها[ي] آن ايستاده است.

استاد شهريار اضافه كرد: قاآني مي‌گويد: «بيت سعدي مثل ستاره مرا ميخكوب كرده است.» در دورة ما يك عده خواسته‌اند نخوانده «ملا» بشوند و شعر بگويند و مانند سعدي و حافظ شوند. بر فرض كه كسي توانست چند بيتي لطيف ارائه دهد، ولي اين دليل نمي‌شود كه گوينده اين چند بيت شاعر از آب دربيايد. شعر آزاد از نظر صورت تازگي ندارد. اين نوع اشعار را نبايد «شعر نو» گفت. البته اگر محتواي اين اشعار هم نو بود، مي‌توان آن را شعر نو گفت وگرنه شعر نو نيست. موسيقي ما هم همينطور است. براي آموختن و يادگيري موسيقي سي تا چهل سال وقت لازم است. شعر ما هم به همين كيفيت است. هر چيزي بايد زمان لازم از آن گذشته باشد تا به درجة كمال برسد. هر كسي كه اندكي زحمت بكشد، سعدي و حافظ نمي‌شود، ولي هر كس ذوق طبيعي داشته باشد، مي‌تواند آن را دنبال كرده و پرورش دهد، ولي زود هم نبايد متوقع باشد كه شاعري زبردست از آب درآيد.

اطلاعات، پنجشنبه 12 مرداد 1351 شماره 13865.

 برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

صادق الف

آقاي دكتر براهني، قلم تيز را براي مظلوم‌كشي به تو نداده‌اند، چرا از پشت به همشهري پيرت خنجر مي‌زني؟ قلم تيز را به تو نداده‌اند كه در دست بچرخاني و هر جا كه نرم‌تر است فرود آوري. دكتر جان، قلم را با ساطوره اشتباه گرفته‌اي.

تو مدعي هستي كه شهريار تنها چند غزل ساخته است كه براي دنيا و آخرتش كفايت مي‌كند، هذيان دل و اي واي مادرم و حيدربابا را شعر نمي‌داني!؟

كي به شما اجازه داده است كه شهريار را مرده اعلام كنيد؟ شهريار كه سالها در آب و هواي شعر معاصر زيسته است و به گردن انبوهي از شاعران امروز حق دارد، شهرياري كه صفا و صميميت و خلوص نيتش را در هيچ يك از شاعراني كه تو علم‌شان كرده‌اي سراغ نمي‌توان گرفت،  شهرياري كه سال‌ها براي مردم سرود و هنوز كه هنوز است صداي رساي او از همه سوي فضا مي‌آيد كه: «فرهنگ ما براي جهالت فزودن است»...

اولاُّ آنطور كه ادعا مي‌كني هنوز هم كه هنوز است عهد شهريار نگذشته است. اگر فكر مي‌كني او صرفاُّ يك غزل‌سراست و ديگر روح از قالب اين قالب پريده است و غزل ساختن نشان عجز و عقب‌ماندگي است، چرا با منوچهرخان آتشي درنمي‌افتي كه در چند شماره‌ي تماشا همين چندي پيش كوشيد تا نشان دهد هنوز عهد غزل سر نيامده و شاعران طراز اول معاصر هم عقيده‌ي او را تائيد كردند. لابدي چون مي‌داني شهريار آن قدر مناعت طبع دارد كه حرفهايت را بي‌پاسخ گذارد و ديگران ندارند. شاعري درست، و نقد درست، اما به كسي مثل شهريار كه هنوز بيشتر شعرخوانها دوستش دارند و احترامش مي‌گذاردند، چرا بي‌احترامي مي‌كني؟

اين دفعه لبة تيز انتقاد دكتر براهني متوجه استاد محمدحسين شهريار هم ولايتي محترم ايشان ودوست عزيز بنده شده است.

هيچكس منكر قلم و استعداد دكتر براهني در زمينهً انتقاد نيست ولي در اين مرد برخلاف انتظار، ايشان ديگر تندي را از حد گذرانيد بودند.

به عقيده من استاد شهريار به دلائل زير واجد كمال صلاحيت براي رياست كنگرة شعر تبريز مي‌باشد:

1ـ سوايق طولاني ادبي كه ملازم با پيش‌كسوتي ايشان مي‌باشد.

2ـ سرودن اشعار شيوا در هر زمينه از غزل، قطعه، قصيده، طنز، شعر نو.

3ـ رعايت ميزباني ايشان در شهر تبريز بلكه در تمام خطة آذربايجان .

4ـ مراعات سن و سال و شيخوخيت استاد شهريار.

5ـ محبوبيت زيادي كه اشعار شهريار نه تنها در تبريز و آذربايجان بلكه در تمام ايران دارد.

براي اثبات محبوبيت ايشان خاطره‌اي كه از مسافرت اخير تبريز خود دارم نقل مي‌كنم:

من چندي پيش به علت تكشيل كنگره لاينز به تبريز رفتم كه از حسن تصادف «استاد شهريار» را هم به همان كنگره دعوت كرده بودند. وقتي نوبت سخن به «اميرحسين پاشا بهادري» رئيس باشگاه صائب لاينز تبريز رسيد او در ضمن سخنراني خود گفت: هر شهري براي خود افتخارات مخصوصي دارد و افتخار شهر ما نيز همچنين «استاد محمدحسين شهريار» مي‌باشد كه غريو تحسين سالن كنگره را فرا گرفت. حضار از شهريار خواهش كردند چند قطعه از اشعار خود را بخواند. من همانطوريكه در همان روزها در مجلة اطلاعات هفتگي اين موضع را نوشتم، تاكنون نديده‌ام در هيچ مجلسي براي هيچ شاعري اين اندازه ابراز احساسات كرده باشند.

برای مشاهده متن کامل بر روی (( ادامه متن )) کلیک کنید

ناگزير مقدمتاُّ بايد متذكر شوم همسر من آقاي دكتر علوي در آذربايجان استاد دانشگاه بود و من هم در اداره آموزش و پرورش آنجا رياست مدرسه فرخي را به عهده داشتم و مدت چهار سال در آن منطقه زندگي مي‌كردم (از سال 1329 تا 1333) طبعاُّ دوستان زيادي در آنجا براي خود كسب كرده بوديم؛ در تابستان سال 1346 براي ديدن دوستان خود سفري به آذربايجان كرديم.

در اين سفر شنيدم استاد شهريار در تبريز مي‌باشد. به اتفاق همسرم منزلش را جستجو كرديم و اجازه خواستيم كه استاد را ملاقات كنيم خانمي كه درب را به روي ما باز كرد اظهار داشت كه استاد گوشه‌نشيني اختيار كرده و كسي را نمي‌پذيرد.

پافشاري نمودم و گفتم به استاد بگوئيد من از راه بسيار دوري آمده‌ام و مايلم شما را زيارت كنم و البته به من اجازه خواهند داد.